Türkmenistan

Aşgabat — Türkmenistanyň paýtagty we iň uly şäheri, şeýle hem ýurduň esasy medeni, ylmy, dolandyryş we ykdysady merkezidir. Soňky onýyllyklaryň dowamynda şäher düýpli özgerip, giň şaýollar, abadanlaşdyrylan seýilgähler, ajaýyp ýadygärlikler hem-de ak mermer bilen örtülen köp sanly binalar bilen baýlaşdy. Özboluşly binagärlik keşbi sebäpli Aşgabat “Ak şäher” diýlip atlandyrylýar. 2013-nji ýylyň 25-nji maýynda Aşgabat ak mermerli binalaryň iň köp jemlenen şäheri hökmünde Ginnesiň rekordlar kitabyna girizildi. Aşgabadyň gözel ýerleri Aşgabat Türkmenistanyň garaşsyzlygyny, bitaraplygyny we milli özboluşlylygyny alamatlandyrýan döwrebap binagärlik ýadygärlikleri bilen meşhurdyr. Garaşsyzlyk seýilgähi, Bitaraplyk binasy, beýikligi 133 metre ýetýän Döwlet baýdagynyň sütüni, “Bagt köşgi” hem-de “Älem” medeni-dynç alyş merkezi şäheriň iň meşhur gözel ýerleriniň hataryna girýär. Şäherde birnäçe ajaýyp metjit hem ýerleşýär. Şäher merkeziniň golaýynda ýerleşýän Ärtogrulgazy metjidi, Azady metjidi diýlip hem tanalýar. Ol osmanly binagärlik äheňinde gurlup, Stambuldaky meşhur Gök metjidi ýatladýar. Aşgabatdan takmynan 11 kilometr uzaklykda ýerleşýän Türkmenbaşy Ruhy metjidi bolsa özüniň ägirt uly göwrümi, baý içerki bezegi we ak mermerli binagärligi bilen tapawutlanýar. Aşgabadyň muzeýleri Türkmenistanyň Döwlet muzeýi we Milli haly muzeýi paýtagtyň iň möhüm medeni merkezleriniň hataryna girýär. Türkmenistanyň Döwlet muzeýinde ýurduň gadymy döwürlerden häzirki güne çenli bolan taryhyny beýan edýän 130 müňden gowrak eksponat saklanýar. Muzeýiň ýygyndysynda arheologik tapyndylar, sungat eserleri, taryhy resminamalar, milli halylar, däp bolan egin-eşikler we başga-da köp sanly gymmatly ýadygärlikler bar. Milli haly muzeýi türkmen halyçylyk sungatynyň taryhyna we ösüşine bagyşlanýar. Bu ýerde elde dokalan 2 müňe golaý haly görkezilýär. Olaryň arasynda meýdany 301 inedördül metre ýetýän we Ginnesiň rekordlar kitabyna girizilen dünýäniň iň uly el halylarynyň biri hem bar. Haly türkmen medeniýetiniň möhüm nyşanydyr. Ýurdumyzda bu gadymy sungata bagyşlanan Türkmen halysynyň baýramy her ýyl giňden bellenilýär. Şähere gelýän myhmanlar Şekillendiriş sungaty muzeýine, Janly tebigatyň milli muzeýine hem-de Türkmenistanda bugdaýçylygyň taryhyna we ekerançylyk däplerine bagyşlanan “Ak bugdaý” muzeýine hem baryp bilerler.

Aşgabadyň günorta böleginde ýerleşýän Garaşsyzlyk seýilgähi paýtagtyň iň uly we möhüm seýilgähleriniň biridir. Ol Türkmenistanyň garaşsyzlygyna, milli taryhyna we medeni mirasyna bagyşlanan täsin binagärlik toplumydyr hem-de şäheriň esasy gözel ýerleriniň biri hasaplanýar. Seýilgähiň merkezinde beýik Garaşsyzlyk binasy ýerleşýär. Onuň töwereginde “Ruhnama” kitabyna bagyşlanan ýadygärlik, şeýle hem türkmen halkynyň taryhynda möhüm orun eýelän görnükli taryhy şahsyýetleriň, şahyrlaryň, akyldarlaryň we milli gahrymanlaryň bürünç heýkelleri oturdylandyr. Garaşsyzlyk seýilgähiniň umumy meýdany takmynan 140 gektara barabar bolup, onuň uzynlygy 1 750 metre, ini bolsa 800 metre ýetýär. Seýilgähiň giň we abadanlaşdyrylan çäginde suw çüwdürimleri, gül meýdançalary, gezelenç ýodalary we gür baglar ýerleşýär. Ol Aşgabadyň ýaşyl şäher keşbiniň möhüm bölegi bolup, myhmanlara Türkmenistanyň taryhy, medeniýeti we milli nyşanlary bilen tanyşmaga mümkinçilik berýän asuda gurşawy hödürleýär.

Bitaraplyk binasy Aşgabadyň iň meşhur gözel ýerleriniň biri hem-de häzirki zaman Türkmenistanyň möhüm nyşanydyr. Bu bina Türkmenistanyň halkara derejesinde ykrar edilen hemişelik Bitaraplyk hukuk ýagdaýyna bagyşlanýar. Beýikligi 95 metre ýetýän bu ägirt uly bina durnuklylygy we jebisligi alamatlandyrýan üç sany uly sütün bilen saklanýar. Binanyň ýokarky böleginde Türkmenistanyň ilkinji Prezidenti Saparmyrat Nyýazowyň 12 metr beýiklikdäki altyn çaýylan heýkeli ýerleşýär. Bitaraplyk binasy özüniň täsin binagärligi, ägirt uly göwrümi we altynsow bezegleri bilen Aşgabadyň şäher keşbinde aýratyn tapawutlanýar. Binanyň töweregindäki abadanlaşdyrylan meýdançalar, suw çüwdürimleri we ýaşyl zolaklar bu ýeri paýtagtyň myhmanlary üçin özüne çekiji syýahatçylyk merkezleriniň birine öwürýär.

Ärtogrulgazy metjidi Türkmenistanyň iň owadan we meşhur metjitleriniň biridir. Aşgabadyň merkezindäki Azady köçesinde ýerleşýändigi sebäpli, ol Azady metjidi diýlip hem atlandyrylýar. Metjit Wizantiýa binagärliginiň käbir aýratynlyklary bilen baýlaşdyrylan Osmanly binagärlik äheňinde gurlupdyr. Onuň ajaýyp gümmezleri, dört sany inçe minarasy we nepis bezegleri Stambuldaky meşhur Gök metjidi ýatladýar. Metjidi gurmak baradaky başlangyç 1992-nji ýylda Türkmenistana sapar eden Türkiýe Respublikasynyň Premýer-ministri Süleýman Demirele degişlidir. Gurluşyk işleri 1993-nji ýylyň başynda başlanyp, 1998-nji ýylda tamamlandy. Şol ýyl metjit ybadat etmek üçin açyldy. Metjide Osmanly döwletiniň düýbüni tutan Osman I-niň kakasy Ärtogrul Gazynyň hormatyna onuň ady dakyldy. Häzirki wagtda bu metjit möhüm ybadat mekany bolmak bilen birlikde, Aşgabadyň iň täsirli binagärlik ýadygärlikleriniň biri hasaplanýar.

Aşgabadyň golaýyndaky Gypjakda ýerleşýän Türkmenbaşy Ruhy metjidi Merkezi Aziýanyň iň uly metjitleriniň biridir. Onuň ägirt uly göwrümi, ak mermerli binagärligi we baý bezelen içki görnüşi metjidi Türkmenistanyň iň täsirli dini we binagärlik ýadygärlikleriniň birine öwürýär. Metjidiň esasy namaz zaly bir wagtyň özünde 10 müň adamy — takmynan 7 müň erkek kişini we 3 müň zenany kabul edip bilýär. Zenanlar üçin ikinji gatda aýratyn namaz okalýan bölüm göz öňünde tutulandyr. Metjitde ýylyň ähli paslynda amatly şertler döredilipdir: kuwwatly howa çalşygy ulgamy içerdäki temperaturany sazlaýar, gyş aýlarynda bolsa poly ýyladyş ulgamy ulanylýar. Namaz zalyna Oguz hanyň sekiz şöhleli ýyldyzyny şekillendirýän ägirt uly haly düşelendir. Türkmen milli nagyşlarynyň, döwrebap inženerçilik çözgütleriniň we monumental binagärligiň sazlaşygy metjide özboluşly keşp hem-de dabaraly ruh berýär.

Köwata ýerasty köli Köpetdagyň eteginde, Aşgabadyň 107 kilometr günbatarynda ýerleşýän Baharly şäheriniň, öňki Bäherdeniň golaýynda ýerleşýär. Türkmen dilindäki “Köwata” ady “gowaklaryň atasy” diýen manyny berýär. Gowaga ilkinji gezek gireniňde, onuň giňişligi ajaýyp ýerasty tomaşa zalyny ýatladýar. Gowagyň umumy uzynlygy takmynan 230 metre, beýikligi 20 metre ýetýär, käbir ýerlerde bolsa ini 57 metre barabardyr. Gowagyň düýbi hek daşynyň emele getiren gatlaklary bilen örtülendir. Kölüň ýyly we ýuwaşja joşup duran suwy dury zümerret reňkine eýedir. Hatda emeli yşyklandyryşda-da suwuň düýbündäki ownuk daşlary görmek bolýar. Köle golaýlaşdygyňça, howanyň çyglylygynyň we ýylylygynyň artýandygyny duýmak bolýar. Ýokardan käwagt dem alyşa ýa-da pyşyrda meňzeş sesler eşidilýär. Bu sesleri gowakda köp sanly ýaşaýan kepderiler çykarýar. Kölüň suwunyň temperaturasy ýylyň dowamynda üýtgemän, 33–37°C aralygynda saklanýar. Geçirilen himiki seljermeler suwuň düzüminde çylşyrymly mineral we himiki elementleriň birleşmesiniň bardygyny görkezdi. Häzirki wagta çenli olaryň 30-dan gowragy anyklanyldy.

Öň Geokdepe diýlip hem atlandyrylan Gökdepe Aşgabadyň takmynan 45 kilometr demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän kiçi şäherdir. Ilkinji seredişde ol adaty welaýat şäheri ýaly görünse-de, 1881-nji ýylda bu ýerde bolup geçen möhüm taryhy wakalar sebäpli Türkmenistanyň taryhynda aýratyn orun eýeleýär. Häzirki wagtda ýerli ilatyň esasy bölegi oba hojalygy bilen meşgullanýar. Gökdepäniň esasy gözel ýerleriniň hataryna Saparmyrat Hajy metjidi, taryhy Gökdepe galasynyň harabalyklary we Gökdepe milli muzeýi girýär. Gala gysga wagtyň içinde gurlup, takmynan bir inedördül kilometr meýdany tutupdyr. Onuň ölçegleri 1 450 × 670 metre barabar bolup, gorag diwarlarynyň umumy uzynlygy dört kilometre golaýlapdyr. Diwarlaryň beýikligi 6–7 metre, düýbündäki galyňlygy bolsa 8 metre ýetipdir. 1879-njy ýylda rus goşunlary galany eýelemek üçin ilkinji uly hüjümi amala aşyrdylar. Ekspedisiýanyň düzüminde 7 müňden gowrak adam, şol sanda takmynan 4 müň pyýada goşun esgeri, 2 müň atly esger we 16 top bilen ýaraglanan artilleriýa bölümleri bolupdyr. Emma hüjümiň ýaramaz meýilleşdirilmegi we galanyň gorag mümkinçiliklerine ýeterlik baha berilmezligi sebäpli goşunlar ýeňlişe sezewar bolup, yza çekilipdir. Gala 1881-nji ýylyň ýanwar aýynda geçirilen nobatdaky uly gabawdan soň eýelenipdir. 1994–1995-nji ýyllarda gurlan Saparmyrat Hajy metjidi galanyň gahryman goragçylarynyň hatyrasyna bagyşlanýar. Onuň ady Türkmenistanyň ilkinji Prezidentiniň Mekgä eden haj sapary bilen hem baglanyşyklydyr. Daşyndan göräýmäge onçakly uly görünmese-de, metjit bir wagtyň özünde 8 müň adamy kabul edip bilýär. Bu ýerde erkek kişiler üçin uly namaz zaly, ikinji gatda bolsa zenanlar üçin aýratyn namaz okalýan bölüm ýerleşýär. Musulman bolmadyk myhmanlar hem girelgede berilýän degişli lybaslary geýip, metjide girip bilerler. Gökdepe milli muzeýinde söweş bilen baglanyşykly taryhy zatlaryň we resminamalaryň baý toplumy saklanýar. Muzeýiň eksponatlarynyň arasynda ýaraglar, durmuşda ulanylan zatlar, arhiw maglumatlary, şeýle hem galanyň gabawyny we onuň eýelenmegi bilen baglanyşykly pajygaly wakalary şekillendirýän surat eserleri bar.

Nusaý Aşgabadyň takmynan 15 kilometr günbatarynda ýerleşýän gadymy şäherdir. Häzirki wagtda bu ýerde diňe harabalyklar we gala diwarlarynyň galyndylary saklanyp galypdyr. Emma mundan 2 000 ýyl ozal Nusaý Merkezi Aziýanyň iň möhüm medeniýet merkezleriniň biri bolup, belli bir döwürde Parfiýa döwletiniň paýtagty wezipesini hem ýerine ýetiripdir. Nusaý biri-birinden takmynan 1,5 kilometr uzaklykda ýerleşýän iki sany galaly şäherden — Köne Nusaýdan we Täze Nusaýdan ybaratdyr. Miladydan soňky 226-njy ýylda Parfiýa döwleti dargandan soň, bu iki şäheriň taryhy ösüş ýollary biri-birinden tapawutlanypdyr. Arheologlar Nusaýyň çäginde miladydan öňki IV müňýyllyga degişli ilkinji oturymly ýerleriň yzlaryny ýüze çykardylar. Miladydan öňki I müňýyllykda bu ýerde iri ilatly ýer emele gelipdir. Köpetdagyň demirgazyk eteginde ýerleşýän bu ilatly ýer miladydan öňki IV asyra çenli göçme taýpalardan Ahemeniler döwletiniň demirgazyk serhetlerini goraýan gala öwrülipdir. Aleksandr Makedonly bu sebitden geçen döwründe Nusaý onuň imperiýasynyň düzümine giripdir. Soňra şäher Selewkiler döwletiniň bir bölegi bolup, has soň Parfiýa medeniýetiniň esasy merkezleriniň birine öwrülipdir.

Seýit Jemaleddin metjidi Aşgabadyň töwereginde saklanyp galan orta asyr ýadygärlikleriniň az sanlysynyň biridir. Gynansak-da, 1948-nji ýylda bolup geçen güýçli ýer titremesi toplumyň uly bölegini weýran edip, diňe diwarlaryň käbir böleklerini, girelge peştagynyň galyndylaryny we gümmeziň bir bölegini aman galdyrypdyr. Muňa garamazdan, her ýyl müňlerçe syýahatçy bu harabalyklary görmäge gelýär. Saklanyp galan harabalyklar metjidiň ozalky ajaýyplygyny doly görkezmese-de, XX asyryň başlarynda taryhçylar we arheologlar entek abat ýagdaýda bolan bu ýadygärligi içgin öwrenipdirler. Şol barlaglaryň netijesinde Gündogaryň orta asyr binagärliginiň bu ajaýyp eseriniň nähili görünendigini göz öňüne getirmek bolýar. Metjit häzirki Aşgabadyň takmynan 12 kilometr uzaklygynda, gadymy Änew şäherçesiniň golaýyndaky depäniň üstünde ýerleşipdir. Binagärlik toplumy metjitden, iki sany goşmaça binadan we Seýit Jemaleddiniň baý bezelen aramgähinden ybarat bolupdyr. Ilkibaşda metjidiň iki minarasy bolupdyr. Olar XIX asyra çenli saklanyp galmasa-da, ilkinji Ýewropa ekspedisiýalarynyň dowamynda minaralaryň binýatlary ýüze çykarylypdyr. Bişirilen kerpiçden gurlan we maýolika mozaikalary bilen bezelen metjidiň täsirli girelge peştagynda iki sany sary aždarhanyň şekili ýerleşdirilipdir. Bu Merkezi Aziýanyň yslam binagärliginde seýrek duş gelýän özboluşly bezeg aýratynlygydyr.

Köpetdagyň belentliklerinde ýerleşýän Nohur obasy we dag jülgeleriniň basgançakly eňňitlerinde ýaýylyp ýatan goňşy obalar Türkmenistanyň beýleki ýerlerinden düýpgöter tapawutlanýar. Ýerli nohurlylar ýaşaýan ýerleriniň uzakda we çetde ýerleşmegi netijesinde asyrlarboýy goralan gadymy hem-de konserwatiw däp-dessurlaryny saklap gelipdirler. Olar dindarlygy, zähmetsöýerligi we esasan öz jemgyýetiniň içinde maşgala gurmak däbi bilen tanalýarlar. Özleriniň gelip çykyşyny Aleksandr Makedonlynyň goşuny bilen baglanyşdyrýan nohurlylar obadaky bir daşy görkezýärler. Rowaýata görä, şol daşda Aleksandryň atynyň toýnak yzy galypdyr. Nohurdaky adaty öýleriň üçeklerini ion sütünlerini ýatladýan agaç sütünler saklaýar. Şeýle-de bolsa, olaryň görnüşi ellin binagärliginden däl-de, ýerli goýunlaryň şahyndan ylham alnan bolmagy hem mümkindir. Özüne çekiji obalary, ajaýyp tebigy görnüşleri we ýolbelediň gatnaşmagynda pyýada gezelenç etmek üçin giň mümkinçilikleri bilen Nohur birnäçe günläp gezip görülmäge mynasyp ýerdir. Nohur obasynyň gündogar çetindäki gonamçylyk özboluşly görnüşi bilen aýratyn täsir galdyrýar. Oýulyp ýasalan agaç mazar belgileri goç şahlary bilen bezelipdir. Myhmanlardan gonamçylygyň çägine girmezlik haýyş edilýär. Biraz aňyrda Gyz Bibiniň zyýarat mekany ýerleşýär. Kiçijik demir germew bilen gurşalan ýogyn baldakly çynar agajyna arzuwlary we dilegleri alamatlandyrýan ownuk mata bölekleri daňlypdyr. Şol ýerden beton basgançaklar baýryň eňňidindäki örän darja gowaga alyp barýar. Gowagyň töwereginde hem köp sanly mata bölekleri bar. Olaryň käbirleri kiçijik sallançak görnüşinde ýasalypdyr. Bu bolsa bu ýerde edilýän dilegleriň köpüsiniň mazmunyna yşarat edýär. Bu ýer Türkmenistanda Gyz Bibä bagyşlanan birnäçe zyýarat mekanynyň biridir. Beýik päkligiň nyşany hasaplanýan bu zenan hakyndaky rowaýatlarda onuň kapyr basybalyjylardan ýa-da islenilmeýän nikadan goralmagy üçin dag eňňidiniň ony öz içine siňdirendigi gürrüň berilýär. Nohuryň aňyrsyndaky ajaýyp daglyk ýerlerde Garawul we Könegümmez obalary ýerleşýär.

Gadymy Abiwerd şäheriniň harabalyklary Kaka şäherinden sekiz kilometr günbatarda, Aşgabada barýan ýoluň günortasynda ýerleşýär we ýoldan aýdyň görünýär. Abiwerd bir wagtlar Demirgazyk Horasanyň möhüm söwda merkezleriniň biri bolupdyr. Ol Nusaý bilen Merwiň arasyndaky Beýik Ýüpek ýolunyň esasy nokatlarynyň biri bolup, Köpetdagyň aňyrsynda, günortada ýerleşýän Nişapur bilen hem söwda gatnaşyklaryny saklapdyr. IX asyrda Abiwerd şäherinden ýygnalýan salgytlaryň möçberi Sarahsda ýygnalýan salgytlardan iki esse diýen ýaly köp bolupdyr. Bu ýagdaý şäheriň şol döwürdäki uly ykdysady ähmiýetini görkezýär. Emma 1221-nji ýylda mongollar tarapyndan talanandan soň, Abiwerd ozalky derejesini gaýtadan dikeldip bilmändir. Ösüşiniň iň ýokary döwründe Abiwerd kämil suw üpjünçilik ulgamyna eýe bolupdyr, bu ýerde ýokary baha berilýän keramiki önümler öndürilipdir we şäheriň öz teňňeleri zikgelenipdir. Häzirki wagtda saklanyp galan toplum şäheriň ozalky şöhraty barada diňe az-kem düşünje berýär. Toplumyň gündogar böleginde toprakdan galdyrylan gorag seňňerleri bilen gurşalan içki gala ýerleşýär. Seňňerleriň käbir ýerlerinde laý kerpiçden gurlan diwarlaryň bölekleri henizem saklanyp galypdyr. Tutuş ýadygärligiň daşyny guran gury hendek gurşap alýar. Günbatar tarapda bolsa XVIII asyrda taşlanyp gidilen bolmagy ähtimal öýleriň weýran bolup barýan palçyk diwarlary görünýär.

Kaka şäherinden 20 kilometrden gowrak günortada, Hywaabat obasynyň golaýynda XVIII asyrda Eýranda Owşarlar nesilşalygyny esaslandyran Nadyr şanyň hökümdarlyk eden döwründe gurlan gala ýerleşýär. Köpetdagyň etegindäki gözel ýerde ýerleşýän galanyň gönüburçly diwarlary ilkibaşdaky gurluşynyň ep-esli bölegini saklap galypdyr. Derýa eroziýasy galanyň günorta diwarynyň köp bölegini weýran edipdir. Emma beýleki ýerlerde diňler we diş-diş gorag diwarlary henizem saklanyp galypdyr. Demirgazyk we gündogar diwarlardaky derwezelerden başlanýan ýollar toplumyň merkezindäki daşyna diwar aýlanan uly binanyň galyndylaryna alyp barýar. Galanyň demirgazyk diwarynyň ýanyndaky beýikligi 10 metre ýetýän depeden tutuş toplum aýdyň görünýär. Bu gala Köne Hywaabat ady bilen hem bellidir. Rowaýata görä, ýaşlygynda Hywada gulçulykda bolan Nadyr şa bir gün Hywany öz watanyna göçürjekdigine kasam edipdir. Güýçli hökümdara öwrülenden soň, ol Hywany basyp alypdyr. Rowaýatda Nadyr şanyň müňlerçe adamy ýesir alyp, olaryň hersine Hywadan bir bölek toprak getirmegi buýrandığı aýdylýar. Soňra şol toprakdan Köpetdagyň golaýynda Hywaabat galasyny gurdurypdyr.

Köplenç diňe Mäne Baba diýlip atlandyrylýan Mäne Baba aramgähi Türkmenistanyň mynasyp üns berilmeýän taryhy ýadygärlikleriniň biridir. Onuň Aşgabat–Mary esasy ýolundan ep-esli uzakda ýerleşmegi bu ýere ýolda durup geçmegi kynlaşdyrýar. Muňa garamazdan, aramgähi görmek üçin ýoldan sowulmaga doly degýär. Abu Sagyt 967-nji ýylda Abiwerd bilen Sarahsyň arasyndaky söwda ýolunyň ugrunda ýerleşen Mäne şäherinde dünýä inipdir. Onuň kakasy dermanlyk otlary we hoşboý ysly zatlary satýan söwdagär bolup, ogluna ýokary derejeli bilim bermäge mümkinçilik tapypdyr. Abu Sagyt özüniň zahydana ýaşaýyş ýörelgesi bilen tanalypdyr. Maglumatlara görä, ol guýynyň içinde başaşak sallanyp durka Gurhandan aýatlar okapdyr. Merwde, Sarahsda, Nişapurda we başga-da birnäçe şäherde bolandan soň, Abu Sagyt Mänä dolanyp gelipdir we 1049-njy ýylda şol ýerde aradan çykypdyr. Ömrüniň ahyryna çenli ol sebitiň syýasy we ruhy durmuşynda möhüm orun eýelän, giňden hormatlanýan sopuçylyk pirleriniň birine öwrülipdir. Maglumatlara görä, seljuk serkerdeleri Çagry beg bilen Togrul beg Gaznalylar döwletini agdarmak ugrundaky hereketleri üçin Abu Sagydyň pata bermegini sorapdyrlar. Käbir adamlar onuň taglymatynda şygryýetiň, sazyň we tansyň ulanylmagyny tankytlapdyrlar. Muňa garamazdan, ol halkyň arasynda örän meşhur şahsyýet bolupdyr. Hatda rowaýata görä, onuň aýagynyň ýanyndan tötänleýin gaçan bir bölek garpyz 20 altyn dinara satylypdyr. Şonuň üçin hem onuň aradan çykan ýerinde uly aramgähiň bina edilmegi geň däldir. Aramgäh XI asyra degişlidir. Onuň her tarapynyň uzynlygy 10 metrden birneme geçýän inedördül binýady bar. Binanyň üstüni bolsa iki gatly gümmez örtýär. Şeýle gümmez şol döwürde Sarahsly ussalar tarapyndan gurlan binalara mahsus aýratynlykdyr. Diwarlardan gümmeze geçilýän bölek dört sany dar tagça we olaryň arasynda ýerleşýän dört sany giň tagça bilen tapawutlandyrylýar. Giň tagçalaryň hersinde kiçijik penjire bar. Aramgähiň girelgesi beýik arka görnüşli peştag bilen jäheklenipdir. XIV asyrda geçirilen giň gerimli durkuny täzelemek işleri binanyň bezegine baý reňkleri goşupdyr. Peştagyň töweregindäki geometrik nagyşlardan we arapça ýazgylardan düzülen gök, mawy-ýaşyl hem-de ak reňkli ajaýyp mozaika plitalary aýratyn üns çekýär. Aramgähiň içki diwarlary ak düşegiň üstünde ýerine ýetirilen geometrik hem-de stilleşdirilen ösümlik nagyşlary bilen bezelipdir. Şeýle hem suw küýzesiniň gaýtalanýan şekili duş gelýär. Gümmeziň içki bezeginiň merkezinde sekiz uçly ýyldyz ýerleşýär.

Häzirki Sarahs şäheriniň günortasynda ýerleşýän Sarahs taryhy-medeni goraghanasynyň esasy ýadygärligi XI asyra degişli Abul Fazl aramgähidir. Abul Fazl uly hormata eýe bolan sopuçylyk şyhy we Mäneli Abu Sagydyň ruhy halypasy bolupdyr. Aramgäh onuň 1023-nji ýylda aradan çykmagyndan sähel wagt soň mazarynyň üstünde gurlupdyr. Aramgäh Seljuklar döwründe Sarahsly binagärleriň ýokary ussatlygynyň ajaýyp nusgasydyr. Ýerli halkyň arasynda Sarahs Baba diýlip tanalýan aramgäh diwarlarynyň uzynlygy takmynan 15 metre ýetýän inedördül otagdan ybaratdyr. Onuň üstüni on iki gyraňly deprek şekilli binýadyň üstünde oturdylan iki gatly gümmez örtýär. 1980-nji ýyllarda dikeldilen daşky diwarlaryň hersinde kör arka görnüşli bäş sany tagça ýerleşýär. Olaryň bezegi dikligine we keseligine örülen kerpiçleriň gezekleşdirilmegi arkaly döredilipdir. Arkanyň aşagyndaky diş-diş nagyş bilen bezelen beýik peştag XV asyrda Teýmiriler döwründe geçirilen durkuny täzelemek işlerine degişlidir. Binanyň içinde diwarlardan gümmeze geçilýän bölek tagçalar bilen bölünen dört sany egri gurluş arkaly emele getirilipdir. Otagyň merkezinde Abul Fazlyň metal listler bilen örtülen kenotafy, ýagny simwoliki mazary ýerleşýär. Aramgähiň üçegine dik öwrümli basgançak arkaly çykmak bolýar. Bu ýerden töwerekdäki çäkler, şol sanda demirgazykda ýerleşýän içki gala gowy görünýär. Üçekdäki käbir kerpiçlerde el yzlary saklanyp galypdyr. Bu yzlar kerpiçleri örmegi ýeňilleşdirmek maksady bilen goýlan bolmagy mümkin. Aramgähiň demirgazygynda keramika bölekleri we gyzyl kerpiç döwükleri bilen örtülen uzyn hem-de pes depe — içki gala ýerleşýär. Depäniň gündogar tarapynda diwaryň bir bölegi, şol sanda gorag diňi gaýtadan dikeldilipdir. Sarahsyň gülläp ösen döwründe şäheriň esasy ýaşaýyş etraplary içki galanyň gündogaryna ýaýrapdyr. Olar hem öz gezeginde pagsa diwarlar bilen gurşalypdyr. Şol diwarlaryň yzlaryny içki galanyň syn ediş meýdançasyndan henizem saýgarmak bolýar. Ýarty Gümmez ady birneme ýalňyş düşünje döredýär, sebäbi gümmezden hiç zat saklanyp galmandyr. Soňky döwürde ýok bolan ýadygärlikleriň ýene biri binanyň gündogar diwaryndaky ýazgydyr. 1970-nji ýyllarda bu ýerde düşürilen suratlarda aýdyň görünýän şol ýazgy aramgähiň 1098-nji ýylda gurlandygyny görkezýärdi.

Altyndepe — adynyň manysy «Altyn depe» bolup, eneolit we bürünç eýýamlaryna degişli gadymy oturymly ýerdir. Sowet döwründe bu ýerde giň gerimli arheologik barlaglar geçirilipdir. Oturymly ýerde şäheriň kemala gelip başlandygyny görkezýän köp sanly alamat ýüze çykarylypdyr. Olaryň arasynda köp sanly keramika önümleri we küreleriň galyndylary tapylan ýöriteleşdirilen küýzegärçilik mähellesi, ýaşaýyş mähelleleriniň ýaşaýjylarynyň baýlygyna we jemgyýetdäki ornuna görä tapawutlanýan etraplara bölünendigini görkezýän subutnamalar, şeýle hem daşarky söwda gatnaşyklarynyň bolandygyny tassyklaýan alamatlar bar. Bu ýerden pil süňkünden ýasalan oýun daşlary ýaly zatlaryň tapylmagy käbir alymlaryň Altyndepäniň Hind derýasynyň jülgesindäki Harappa siwilizasiýasy bilen aragatnaşykda bolandygy barada netijä gelmegine sebäp bolupdyr. Bu ýerdäki möhüm açyşlaryň biri merkezinde basgançakly zikkurat görnüşli we depesinde kiçijik ybadathana ýerleşen ägirt uly dini toplumdyr. Bu ýerde tapylan zatlaryň ikisi depäniň adyny doly esaslandyrýar: altyndan ýasalan kiçijik möjek kellesi we beýikligi ýedi santimetrden hem geçýän, maňlaýyna firuze daşyndan ýasalan ýarymaý şekili oturdylan has uly altyn öküz kellesi. Rus arheology W. M. Masson dini toplumyň Aý hudaýyna bagyşlanan bolmagynyň mümkindigini öňe sürüpdir. Mesopotamiýa mifologiýasynda Aý hudaýy köplenç öküz keşbi bilen baglanyşdyrylypdyr. Altyndepe biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllygyň ortalarynda, ähtimal, ýerleriň çendenaşa ulanylmagy sebäpli terk edilipdir. Onuň ýaşaýjylary bolsa gündogara, Merw ýaýlasyna göçüpdirler.

Türkmenistanyň günortasyndaky iň uly irki şäher görnüşli oturymly ýer bolan Namazgadepede biziň eýýamymyzdan öňki V müňýyllygyň ahyryndan II müňýyllyga çenli arakesmesiz ýaşalypdyr. Bu ýadygärlik diňe bir özüniň ululygy bilen däl, eýsem bürünç eýýamynda bu ýerde gazanylan medeni ösüşiň derejesi bilen hem tapawutlanýar. Muňa nepis keramika önümleri, ösen metallurgiýa we darajyk köçeler bilen bölünen, ýanaşyk açyk howlulary bolan köp otagly ýaşaýyş jaýlaryndan ybarat şäher gurluşy şaýatlyk edýär. Ýadygärlik beýikligi takmynan 20 metre ýetýän we 70 gektara golaý meýdany tutýan, nädogry görnüşli uly depeden ybaratdyr. Onuň çäginiň ep-esli bölegini gonamçylyk eýeleýär. Bu ýeriň mukaddeslik bilen baglanyşygy onuň adynda hem şöhlelenýär: «namaz» sözi «doga-dileg» manysyny berýär. Ilkibaşda bu gonamçylyk Namazgadepeden bary-ýogy birnäçe kilometr demirgazykda, demirýoluň aňyrsynda ýerleşýän Abiwerdiň ýaşaýjylary tarapyndan ulanylypdyr. Abiwerd Namazgadepäniň depesinden aýdyň görünýär. Gonamçylygyň bolmagy ýadygärligiň çäginiň uly böleginde arheologik barlaglaryň geçirilmegine päsgel beripdir. Arheologik barlaglar üçin iň geljegi uly ýer depäniň demirgazyk-günbatar burçunda, gonamçylykdan iň uzakda ýerleşýän iň beýik bölegidir. Bu ýer «bastion» diýlip atlandyrylýar. Onuň beýikligi giçki döwre degişli oturymly ýerleriň galyndylaryndan emele gelipdir. Görnüşine görä, olar biziň eýýamymyzdan öňki II müňýyllykda ýüze çykan medeni pese gaçyş döwründen soň hem saklanyp galan ýaşaýyş ýerleriniň galyndylarydyr. Bu ýerde gönüburçly küreleriň yzlaryny saýgarmak bolýar. Namazgadepä eltýän ýoluň öwrümine golaý ýerde ýerleşýän kiçijik depe Tekkemdepe diýlip atlandyrylýar. Ol 1980-nji ýyllarda sowet arheologlary tarapyndan gazylyp öwrenilipdir. Bu ýerden pagsa kerpiçlerden örülen birnäçe diwaryň galyndylary tapylandygy üçin, has uly goňşusy bolan Namazgadepeden yzyna dolananyňda bu ýerde hem durup geçmäge degýär. Görnüşine görä, Tekkemdepe Namazgadepäniň hemra obasy bolupdyr.

Ulugdepe Köpetdagyň etegindäki mes toprakly zolakda ýerleşýän irki ekerançylyk oturymly ýerleriniň biridir. Bürünç eýýamynyň başlarynda Ulugdepe gülläp ösen oturymly ýer bolupdyr. Ol Altyndepe ýaly irki şäher görnüşli oturymly ýerlerden kiçi we ähmiýeti boýunça pesräk bolsa-da, häzirki wagtda ýönekeý syýahatçylar üçin sebitdäki iň gyzykly gadymy ýadygärlikleriň biri hasaplanýar. Munuň esasy sebäbi bu ýerde fransuz arheology Oliwýe Lekomtyň ýolbaşçylygynda dowam edýän ylmy-barlag maksatnamasynyň amala aşyrylmagydyr. Fransuz arheologlarynyň geçiren gazuw-agtaryş işleri netijesinde giçki demir eýýamyna degişli, çig kerpiçden gurlan berkitmeli bina ýüze çykaryldy. Binanyň düzüminde daýanç sütünleri bilen berkidilen daşky diwar we daş düşelen geçelge bar. Bu ýerdäki maglumat ýazgysy ýadygärligiň ähmiýeti barada kän bir maglumat bermeýär. Onda diňe Ulugdepäniň möhüm taryhy ýadygärlikdigi, onuň çäginde mal bakmagyň we hapa taşlamagyň gadagandygy habar berilýär.

Zeňňi Babanyň kümmeti düýpli dikeldilen, dörtburç esasly we gümmez bilen örtülen binadyr. Diwarlar bilen gümmeziň arasyndaky geçiş oýuklar arkaly biri-birinden bölünen dört sany tekje bilen tapawutlandyrylypdyr. Alymlaryň çaklamalaryna görä, kümmet XIII ýa-da XIV asyrlarda has irki desgalardan alnan kerpiçlerden gurlupdyr. Beýleki bir çaklama boýunça bolsa, ol ilkibaşda X ýa-da XI asyrda bina edilip, iki-üç asyr geçenden soň täzeden gurlupdyr. Kenotaf geometrik nagyşly syrçaly kerpiçler bilen bezelipdir. Kümmetiň daşynda halk arasynda daşlaşan dinozawr ýumurtgalary diýlip atlandyrylýan jisimleriň üýşmegi bar. Ýa-da, belki, olar top güllesi bolandyr. Bu ýerde ammonitler we daşky görnüşiniň üýtgeşikligi sebäpli mukaddes häsiýetlere eýe hasaplanýan beýleki daşlar hem ýygnalypdyr. Mürçedäki kümmet Türkmenistanda maldarlaryň howandary Zeňňi Baba bagyşlanan birnäçe kümmetiň arasynda iň meşhurydyr. Zeňňi Baba bilen baglanyşykly türkmen däp-dessurlarynda yslam ynançlary yslamdan öňki käbir aýdyň alamatlar, şol sanda zoroastrizmde mallaryň sarpalanylmagy bilen utgaşýar. Türkmenleriň köp sanly meşhur rowaýatlarynda Zeňňi Baba bilen atşynaslaryň howandary Düldül Atanyň arasyndaky bäsdeşlik beýan edilýär. Şeýle rowaýatlaryň birinde «towşan bilen pyşbaganyň» ýaryşyna meňzeş bäsleşik barada gürrüň berilýär. Onda atlar bilen sygyrlar oba ilkinji bolup dolanmak üçin ýaryşýarlar. Mekir Zeňňi Baba ýagşyň ýagmagyny dileg edipdir. Ýagşyň netijesinde ýer goýy palçyga öwrülip, atlaryň ýöremegine päsgel beripdir, emma sygyrlara bökdençlik döretmändir. Şeýle hem ol ägirt uly çybyn sürülerini çagyrypdyr. Çybynlar atlary örän biynjalyk edipdir, ýöne oba tarap üznüksiz öňe barýan sygyrlary saklap bilmändir. Şeýlelikde, sygyrlar ýaryşyň garaşylmadyk ýeňijileri bolupdyr.

Merw taryhy 4 000 ýyldan hem gowrak döwri öz içine alýan Merkezi Aziýanyň mälim bolan iň gadymy şäherleriniň biridir. Ol Murgap derýasynyň kenarynda ýerleşýär. Şäher ençeme gezek weýran edilip, täzeden gurlupdyr we dürli döwletleriň paýtagty bolup hyzmat edipdir. XII asyrda bolsa ilaty ýarym milliona golaý bolan dünýäniň iň uly şäherine öwrülipdir. Merwiň boşap galmagynyň sebäpleri henize çenli doly aýdyň bolmasa-da, häzirki wagtda ol gadymy harabalyklaryň we özboluşly orta asyr ýadygärlikleriniň ýaýran giň çägidir. Merw Türkmenistanyň gündogar böleginde, Mary şäherinden takmynan 30 kilometr gündogarda ýerleşýär. Mary şäherinde myhmanhanalaryň we restoranlaryň giň görnüşi hem-de howa menzili bar. Şonuň üçin ol Merwi öwrenmek isleýän syýahatçylar üçin amatly başlangyç nokadydyr. Syýahatçylaryň köpüsi Maryda ýerleşip, gadymy şähere bir günlük gezelenç edýärler. Merw Türkmenistanyň paýtagty Aşgabatdan 330 kilometr töweregi uzaklykda ýerleşýär. Mary şäherine awtoulag ýa-da uçar bilen baryp bolýar. Türkmenabatdan hem ýol şoňa meňzeşdir: Merw giň Garagum sährasynyň aňyrsynda, takmynan 200 kilometr uzaklykda ýerleşýär. Merwiň harabalyklarynyň içinden asfalt ýol geçýändigi sebäpli, bu ýere awtoulag bilen syýahat etmek amatlydyr. Merw oazisindäki ilkinji oturymly ýer biziň eýýamymyzdan öňki IV we III müňýyllyklaryň sepgidinde ýüze çykypdyr. Ol gadymy Wawilon şalygy bilen bir döwürde ýaşap geçen, bürünç eýýamyna degişli Marguş siwilizasiýasy bilen baglanyşyklydyr. Wagtyň geçmegi bilen bu oturymly ýer doly kemala gelen şähere öwrülipdir. Biziň eýýamymyzdan öňki IV asyrda Aleksandr Makedonskiniň buýrugy boýunça onuň golaýynda Margianadaky Aleksandriýa galasy gurlupdyr. Biziň eýýamymyzyň I asyrynda hytaý serkerdesi Ban Çaonyň ýolbaşçylygyndaky ekspedisiýa Merwe gelipdir. III asyra çenli şäherde hristian jemagaty hem emele gelipdir. Merw Beýik Ýüpek ýolunyň Eýrana, Owganystana we Hindistana uzaýan günorta şahasynda ýerleşýän köp medeniýetli we köp dinli merkeze öwrülipdir. VII asyrda şäher araplar tarapyndan basylyp alnyp, Merkezi Aziýadaky arap dünýäsiniň medeni we ylmy merkezleriniň birine öwrülipdir. XII asyrda Merw Seljuklar imperiýasynyň paýtagty hökmünde ösüşiniň iň ýokary derejesine ýetipdir. Şol döwrüň iň ähmiýetli ýadygärlikleriniň biri bu kuwwatly imperiýanyň hökümdary Soltan Sanjaryň ägirt uly kümmetidir. Taryhçylaryň hasaplamalaryna görä, şol döwürde Merwiň ilaty 500 000 adamdan hem geçipdir. Bu bolsa ony dünýäniň iň uly şäherine öwrüpdir. Emma XIII asyryň başlarynda Merw Çingiz hanyň goşuny tarapyndan weýran edilip, 200 ýyla golaý wagtlap taşlanan ýagdaýda galypdyr. Mongollar diňe bir şäheriň berkitmelerini we ýaşaýyş etraplaryny däl, eýsem Murgap derýasynyň boýundaky suwaryş ulgamyny hem ýok edipdirler. Şäher we onuň kanallar ulgamy XVI asyryň başynda dikeldilen hem bolsa, Merw öňki ähmiýetini gaýtadan gazanyp bilmändir. Ol XIX asyryň ortalaryna çenli birnäçe kuwwatly döwletiň eline geçipdir. Soňra şäher türkmenlere berlipdir, olar bolsa 1884-nji ýylda ony Russiýanyň kolonial goşunyna tabşyrypdyrlar. Şäher kem-kemden pese gaçypdyr. Şol bir wagtda onuň 30 kilometr günbatarynda täze şäher ösüp başlapdyr. Bu şäher hem 1937-nji ýyla çenli Merw diýlip atlandyrylyp, soňra Mary diýlip üýtgedilipdir. Merwiň taryhy ýadygärlikleri 15 inedördül kilometrden gowrak meýdany tutýan giň çäkde ýerleşýär. Olary iki esasy topara bölmek bolýar: galalaryň harabalyklary we kümmetler. Erkgala. Biziň eýýamymyzdan öňki VI asyra degişli, könelişen diwarlary meteorit kraterini ýada salýan tegelek gala. Gäwürgala. Erkgala bilen bitewi dowam hökmünde gurlan, biziň eýýamymyzdan öňki III asyra degişli we 300 gektardan gowrak meýdany tutýan ägirt uly gala. Uly we Kiçi Gyzgala. VIII–IX asyrlara degişli, ýerli feodal hökümdarlaryň berkidilen mülkleri bolup hyzmat eden iki sany kiçi gala. Abdullahangala. Merwiň galalarynyň arasynda iň soňky döwürde gurlany bolup, XV asyrda esasy taryhy ýadygärlikler toplumynyň günortasynda bina edilipdir. Soltangala. Merwiň täze bölegini emele getirýän, XI–XII asyrlarda gurlan we 400 gektardan gowrak meýdany tutýan gala. Ýusup Hemedanynyň kümmeti. XII asyrda ýaşap geçen meşhur mugallymyň we din alymynyň mazarydyr. Hoja Ahmet Ýasawy onuň şägirtleriniň biri bolupdyr. Täze kümmet XIX asyrda gurlupdyr. Soltan Sanjaryň kümmeti. XII asyra degişli, beýikligi 38 metre ýetýän we Türkmenistanyň esasy syýahatçylyk nyşanlarynyň biri bolan ýadygärlik. Ashabalaryň kümmeti. Muhammet pygamberiň egindeşleriniň mazarlarynyň üstünde gurlan, XV asyra degişli dini toplum. Muhammet ibn Zeýdiň kümmeti. Şaýy yslamynyň görnükli wekilleriniň biriniň mazarynyň üstünde gurlan, XII asyra degişli desga.

Tagtabazara baryp görmegiň esasy sebäbi şäheriň demirgazygyndaky çäge daşly baýyrlaryň arasynda ýerleşýän Ekedeşik gowak şäherçesidir. «Ekedeşik» sözi «ýeke-täk giriş» diýen manyny berýär. Bu ýer diýseň täsin: syýahatçylar üçin açyk bolan 40-dan gowrak otag iki gatda ýerleşýär. Girelgäniň golaýynda gözegçi poluň üstündäki demir örtügi galdyryp, aşaky gatlara eltýän dik basgançagy açýar. Emma aşaky gatlaryň ýagdaýy baryp görmek üçin örän howply hasaplanýar. Girelgeden başlanýan merkezi gümmezli geçelge kem-kemden ýokary galyp, baýryň içine takmynan 37 metr aralaşýar. Onuň iki tarapyndan hem kiçi otaglara eltýän girelgeler açylýar. Otaglaryň köpüsinde kiçijik ýanaşyk bölümçelerde ýerleşýän tegelek «guýular» bar. Diwarlardaky oýuklarda bolsa bir wagtlar şemler goýlupdyr. Esasy geçelgäniň ýanynda ýerleşýän otaglaryň biri aýratyn abraýly ýaşaýja degişli bolana ýa-da möhüm maksat üçin ulanylana meňzeýär. Sebäbi onuň girelgesiniň üstünde nagyşly daş germeç bar, gümmezli üçegi bolsa gönüburçly oýma paneller bilen bezelipdir. Merkezi geçelgäniň polunda tozanyň üýşmeginiň öňüni almak üçin oýlanyşykly ýagdaýda gamyş düşelipdir. Gowaklaryň kartasyny ilkinji bolup düzenleriň biri kapitan F. de Laesso bolupdyr. Ol 1885-nji ýylda «Korollyk geografiýa jemgyýetiniň işlerinde» çap edilen makalasynda gowaklaryň çyzgysyny neşir edipdir. Emma de Laessonyň Panjdehdäki gowaklary we harabalyklary öwrenmek boýunça işleri rus goşunlarynyň öňe süýşmegi sebäpli garaşylmadyk ýagdaýda wagtyndan öň bes edilipdir. Gowaklary guranlaryň kimdigi barada jedeller häzire çenli dowam edýär. Käbir alymlar olary irki hristian jemagatlarynyň gurandygyny çaklaýarlar. Beýleki alymlar bolsa bu toplumyň budda monastyry bolup bilendigini öňe sürýärler. Elbetde, bu ýer bilen baglanyşykly ýerli rowaýatlar hem örän köp. Olaryň arasynda Owganystana çenli uzap gidýän ýerasty geçelge baradaky gürrüňler hem bar.

Göbekli Merw oazisiniň merkezinde, Gäwürgaladan 32 kilometr demirgazyk-günbatarda ýerleşýän gadymy şäherçedir. Ol meýilnamada 88 × 88 metr ölçegli inedördül görnüşe eýedir. Harabalyklar daş-töwerekdäki ýerden 12–13 metr beýiklikde saýlanyp görünýär. Şäherçäniň merkezinde Parfiýa döwrüne degişli uly bina — Hökümdaryň öýi ýerleşýär. Binanyň merkezi böleginde ýaşaýyş we dabaraly otaglar, daş-töwereginde bolsa aýlaw geçelgeleriniň ulgamy ýerleşdirilipdir. Ýadygärligiň ähli daşky çägi gala diwarlary bilen gurşalypdyr. Derwezesi günorta diwaryň ortasynda ýerleşipdir. Galanyň töwereginde bolan desgalaryň yzlary saklanyp galmandyr. Göbeklidepe ilkinji gezek XX asyryň başlarynda Türküstanda iş alyp baran amerikan ekspedisiýasy tarapyndan bellige alnypdyr. 1980-nji ýyllarda we 1997–2001-nji ýyllarda bilelikdäki rus–türkmen ekspedisiýasy tarapyndan geçirilen arheologik barlaglar (G. A. Koşelenko, A. Gubaýew) bu ýeriň ilatlaşmagynyň dört esasy döwrüni kesgitlemäge mümkinçilik beripdir.

Göbekli Merw oazisiniň merkezinde, Gäwürgaladan 32 kilometr demirgazyk-günbatarda ýerleşýän gadymy şäherçedir. Ol meýilnamada 88 × 88 metr ölçegli inedördül görnüşe eýedir. Harabalyklar daş-töwerekdäki ýerden 12–13 metr beýiklikde saýlanyp görünýär. Şäherçäniň merkezinde Parfiýa döwrüne degişli uly bina — Hökümdaryň öýi ýerleşýär. Binanyň merkezi böleginde ýaşaýyş we dabaraly otaglar, daş-töwereginde bolsa aýlaw geçelgeleriniň ulgamy ýerleşdirilipdir. Ýadygärligiň ähli daşky çägi gala diwarlary bilen gurşalypdyr. Derwezesi günorta diwaryň ortasynda ýerleşipdir. Galanyň töwereginde bolan desgalaryň yzlary saklanyp galmandyr. Göbeklidepe ilkinji gezek XX asyryň başlarynda Türküstanda iş alyp baran amerikan ekspedisiýasy tarapyndan bellige alnypdyr. 1980-nji ýyllarda we 1997–2001-nji ýyllarda bilelikdäki rus–türkmen ekspedisiýasy tarapyndan geçirilen arheologik barlaglar (G. A. Koşelenko, A. Gubaýew) bu ýeriň ilatlaşmagynyň dört esasy döwrüni kesgitlemäge mümkinçilik beripdir.

Gadymy Merwiň şekillendiriş sungaty muzeýiniň ýygyndysynda gadymy sungatyň täsin nusgasy saklanýar. Ol bir wagtlar Gonurdepäniň patyşa aramgählerini bezän mozaika pannolarynyň ýüzlerçe bölekleriniň arasyndan tapylan, ululygy aýadan geçmeýän kiçijik daş mozaika bölegidir. Onda başyň we boýnuň daş böleginiň seresaplylyk bilen kesilip ýasalan sudurynyň üstünden birnäçe gara çyzyk bilen ussatlyk bilen şekillendirilen täsirli zenan keşbi görünýär. Türkmen topragynda 4 000 ýyldan gowrak wagt ýatyp, gudrat bilen biziň günlerimize çenli saklanyp galan bu keşp kime degişli bolup biler? Ol näbelli bir zenan hudaýyň ýa-da ýerli ybadathananyň ruhanysynyň keşbimikä? Belki-de, Marguş döwletinde ýaşan bir şa gyzydyr? Bu bölegiň hut patyşa mazary diýlip atlandyrylýan ýerde tapylmagy tötänden däldir. Şol mazardan jaýlanyş esbaplary hökmünde ulanylan başga-da köp sanly gymmatly zatlar ýüze çykaryldy. Gonurdepe Murgap derýasynyň gadymy deltasynyň demirgazyk böleginde ýüze çykarylan bürünç eýýamyna degişli Marguş şäherçeleriniň iň ulusydyr. Häzirki wagtda bu ýer Mary welaýatynyň Garagum etrabynyň çäginde ýerleşýär. Bu ýerde biziň eýýamymyzdan öňki III müňýyllygyň ahyryndan II müňýyllygyň ortalaryna çenli adamlaryň ýaşan uly şäheri bolupdyr. Gazuw-agtaryş işleri belli arheolog, Türkmenistanyň Ylymlar akademiýasynyň hormatly agzasy Wiktor Sarianidiniň ýolbaşçylygynda geçirildi. Şäher geljekki döwürleriň galalarynyň, köşkleriniň we ybadathanalarynyň gurluş aýratynlyklaryny öňünden alamatlandyran monumental binagärçiligi, şeýle hem Türkmenistanyň üç muzeýiniň gymmatly eksponatlaryna öwrülen köp sanly täsin tapyndylary arkaly dünýä meşhur boldy. 2004-nji ýylda geçirilen gazuw-agtaryş işleriniň dowamynda Gonuryň ýerasty mazarlaryndan tapylan mozaika kompozisiýalary aýratyn gymmatlydyr. Bu mozaikalar ýerli begzadalaryň merhumlaryna sadaka hökmünde bagyşlan hazyna sandyklaryny we jaýlaryň içini bezemek üçin ulanylypdyr. Beýleki gadymy köphudaýly ynançlaryň eýeleri ýaly, olar hem ahyret durmuşyna ynanypdyrlar we eýe bolan iň gymmatly zatlaryny merhumlaryň ruhlaryna bagyşlamagy möhüm hasaplapdyrlar. Bu ýerde diňe amaly taýdan hiç hili peýdasy bolmadyk, diňe däp-dessur maksady bilen ulanylan altyn-kümüş öý goşlary barada gürrüň edilmeýär. Professor Sarianidi muzeýimizde geçiren leksiýalarynda hatda köşklerde we ybadathanalarda hem gabat gelmeýän şeýle nepis mozaika pannolary bilen patyşa aramgähleriniň diwarlarynyň we mebelleriniň bezelmeginiň gadymy adamlaryň ruhuň ölümden soňky ýaşaýşyna nähili uly ähmiýet berendigini görkezýändigini nygtady. Gonur mozaikalarynyň täsinligi ylmy jemgyýetçilik tarapyndan eýýäm ykrar edildi. Bu tema boýunça köp sanly ylmy makala ýazyldy, emma bürünç eýýamyndaky Türkmenistanyň sungaty diňe indi hakyky manyda öwrenilip başlanýandygy sebäpli, entek ýazylmaly zatlar örän köpdür. Taryhçylaryň bellemegine görä, şol döwre degişli şeýle nusgalar Gadymy Gündogaryň başga hiç bir ýadygärliginde duş gelmeýär. Tapylan we soňra örän seresaply dikeldilen bölekleriň arasynda muzeýimizde birnäçe sýužetli we nagyşly panno saklanýar. Mozaikalar garyşyk usulda ýerine ýetirilipdir: daşdan ýasalan inkrustasiýalar reňkli şekiller bilen utgaşdyrylypdyr. Şekiller dürli reňk beriji maddalaryň kömegi bilen döredilipdir. Gara reňk üçin agaç kömri, açyk gök reňk üçin lagyl daşyndan alnan ultramarin, açyk gyzyl reňk üçin bolsa kinowar ýa-da gyzyl ohra ulanylypdyr. Adam we haýwan kelleleri, göwreleri we el-aýaklary, guşlaryň ýelekleri we pençeleri, şeýle hem gaýtalanýan nagyş bölekleri ýaly iň möhüm jikme-jiklikler daşdan ýasalypdyr.

Köneürgenç — ady “gadymy Ürgenç” manysyny berýän, Aşgabatdan 480 kilometr demirgazykda ýerleşýän binagärlik goraghanasydyr. Ol Demirgazyk Horezmiň gadymy paýtagty bolup, biziň eýýamymyzyň I asyryna degişli hytaý ýazuw çeşmelerinde hem agzalýar. VIII asyryň ortalarynda şäher araplaryň häkimiýetine geçipdir. 995-nji ýylda Gürgenç — şäheriň arap çozuşyndan soň alan ady — Horezm şanyň rezidensiýasyna hem-de Samaniler imperiýasynyň paýtagty Buharadan soň ikinji uly şähere öwrülipdir. Orta asyrlarda iri medeni we söwda merkezi bolan şäher Ibn Sina (Abu Ali ibn Sina), Al-Biruni, Ibn Battuta we şol döwrüň beýleki görnükli alymlary hem-de syýahatçylary bilen baglanyşyklydyr. 1221-nji ýylda şol döwürde yslam dünýäsiniň “ýürekleriniň biri” hasaplanan şäher Çingiz hanyň goşunlaryna garşylyk görkezipdir we mongollar tarapyndan weýran edilipdir. Bu heläkçilikden soň täzeden dikeldilip, öňki kuwwatyny gaýtadan gazanan Köneürgenç 1388-nji ýylda mongol goşunlary tarapyndan ýene-de weýran edilipdir. Bu gezek şäheri Samarkandyň bäsdeşi hasaplan Emir Timur onuň ýok edilmegini buýrupdyr. Şondan soň Ürgenç köp asyrlaryň dowamynda pese düşüpdir. 1831-nji ýylda Hanýap suwaryş kanalynyň gurluşygy bilen baglylykda bu ýere adamlar ýene-de gelip başlapdyrlar. Köneürgenjiň köp sanly ajaýyp ýadygärligi, agyr derejede weýran bolandygyna garamazdan, biziň günlerimize çenli saklanyp galypdyr. Häzirki wagtda olar bu ýeriň esasy gözel ýerleriniň hataryna girýär.

Derweze gaz krateri Türkmenistanda, Aziýanyň iň uly çölleriniň biri bolan Garagum çölüniň merkezinde ýerleşýär. Diametri 60 metre, çuňlugy bolsa 20 metre ýetýän, ýüzlerçe alaw bilen lowlap ýanýan, güwwüldäp ses çykarýan we gyzgyn howany daşyna pürkýän krateri göz öňüne getirip görüň. Tebigy gaz ýeriň öýjüklerinden çykyp, dürli ululykdaky ýüzlerçe ýanýan alawa bölünýär. Olaryň käbirinde alawyň dili 10–15 metr beýiklige ýetýär. Ýerli ýaşaýjylaryň gürrüň bermegine görä, garaňkylykda şöhle saçýan ot müňlerçe janly-jandary özüne çekip, alawyň içine düşürýär. Köp sanly mör-möjekler, guşlar we haýwanlar gijeki ýagtylygyň täsirine “gipnozlanan” ýaly bolup, oduň içinde ýitip gidipdir. Ilkinji seredişde krater gyzgyn lawa bilen doldurylan ýaly görünýär. Emma hakykatda bu täsin görnüşiň döreýiş taryhy örän adaty ýagdaý bilen baglanyşyklydyr. 1971-nji ýylda bu ýerde gaz gözlemek maksady bilen barlag guýusy burawlananda, ýerasty boşluga gabat gelnipdir. Nebit-gaz diňi ähli enjamlary we ulaglary bilen bilelikde emele gelen çukura gaçypdyr. Bagtymyza, adamlara hiç hili zyýan ýetmändir. Adam eli bilen emele gelen kraterden tebigy gaz çykyp başlapdyr. Gaz adamlary we mallary zäherlemez ýaly, oňa ot berlipdir. Şol waka ýüze çykaly bäri, alawlar 35 ýyl bäri üznüksiz ýanyp dur. Gymmatly tebigy çig malyň näçe million kub metriniň ýanandygyny hiç kim bilmeýär.

Türkmenistanyň iň täsin tebigy ýadygärlikleriniň biri bolan Ýaňygala kanýony ýurduň demirgazyk-günbatarynda, Balkan welaýatynda ýerleşýär. «Ýaňygala» ady türkmen dilinden gelip çykyp, «otly galalar» diýen manyny berýär. Kanýonlara bu at depeleri we gaýalary emele getirýän dag jynslarynyň agdyklyk edýän gyzyl reňki sebäpli dakylypdyr. Hytaýda şunuň ýaly daglara «Ýalynly daglar» hem diýilýär. Kanýonlar örän ajaýyp we haýran galdyryjy görnüşe eýedir. Balkanabat şäherinden çykyp, jansyz çölüň içinden geçeniňizden soň, birdenkä ýüzlerçe metr aşak uzalyp gidýän kert gaýalaryň öňünde peýda bolýarsyňyz. Gadymy döwürlerde bu ýerleri deňziň suwlary örtüpdir. Häzirki wagtda hem köp nokatlardan öň Hazar deňziniň bir bölegi bolan Garabogazköl aýlagynyň suwlaryny görmek bolýar. Deňiz yza çekilenden soň, kert kenarlar we ägirt uly depeler ýüze çykypdyr. Ýel, tolkunlar we ýagyş bu ýerde täsin görnüşli galalary, diňleri hem-de diwarlary emele getiripdir. Gaýalaryň sap ak reňkden açyk gyzyl reňke çenli üýtgeýän öwüşginleri aýratyn täsir galdyrýar. Gije-gündiziň çalyşmagy bilen daglaryň görnüşi hem üýtgäp, töwerek dürli reňkler bilen öwşün atýar. Gün ýaşýan mahaly bolsa ähli ýer alaw reňklerine boýalyp, kanýonlar has-da ajaýyp görnüşe eýe bolýar.

Dinozawrlar platosy — uzynlygy takmynan 200 metre, ini bolsa 80 metre ýetýän, üstünde köp sanly dinozawr yzlary saklanyp galan uly ýapgyt hekdaş gatlagydyr. Ol türkmençe Köýtendag diýlip atlandyrylýan Kugitang daglarynyň arasynda ýerleşýän Hojaýpil obasynyň golaýynda ýerleşýär. Alymlar platoda 2 müňden gowrak aýak yzyny sanapdyrlar. Şunuň ýaly haýran galdyryjy ýerler dünýäniň köp künjeklerinde — Amerikada, Hytaýda, şeýle hem Türkmenistan bilen goňşy Özbegistanda we Täjigistanda duş gelýär. Emma Köýtendag platosy dünýäde dinozawr yzlarynyň saklanýan iň uly ýeri hasaplanýar. Platonyň kiçeňräk bir bölegi ululygy 20–70 santimetr aralygyndaky ägirt uly üç barmakly aýak yzlarynyň hatarlary bilen doly örtülendir. Yzlaryň köpüsi örän oňat saklanyp, hekdaşyň çal reňkli ýüzünde aýdyň görünýär. Alymlaryň çaklamalaryna görä, bu yzlary dinozawrlaryň üç görnüşi — megalozawrlar, iguanodonlar we tirannozawrlar — 140–145 million ýyldan gowrak mundan ozal, Ýura döwrüniň ahyrynda galdyrypdyrlar. Şol döwürde bu ýerde ösümliklere baý ýalpak suwly lagunalar bolup, olar dinozawrlary özüne çekipdir. Wagtyň geçmegi bilen suw bugaryp, aýak yzlary daşlaşypdyr. Geologik hereketleriň netijesinde gadymy deňziň bu bölegi deňiz derejesinden takmynan 1 800 metr belentlige göterilipdir. Ol takmynan 25° burç bilen ýapgyt ýagdaýda Köýtendag gerşiniň günbatar eňňidinde häzirki ornuny eýeläpdir. Iň geň galdyryjy zat bolsa, dinozawr yzlarynyň golaýynda adam aýak yzlaryna meňzeýän yzlaryň hem tapylmagydyr.