Gyrgyzystan

Gyrgyzystanyň paýtagty Bişkek ýurduň demirgazygyndaky Çüý jülgesinde, günbatarda Talas jülgesi bilen gündogarda Yssyk-Köl sebitiniň arasynda ýerleşýär. Şäher 1878-nji ýylda esaslandyrylyp, ilkibaşda Pişpek diýlip atlandyrylypdyr. Bu at gyrgyzlaryň ýurduň milli içgisi bolan gymyzy — turşadylan baýtal süýdüni taýýarlamakda ulanýan agaç guralynyň adyndan gelip çykypdyr. Soňra Sowet Soýuzy döwründe şäheriň ady meşhur sowet harby serkerdesi Mihail Frunzäniň hormatyna Frunze diýlip üýtgedilipdir. Gyrgyzystan 1991-nji ýylda garaşsyzlygyny alandan soň, şähere Bişkek ady berlipdir.

Çolpon-Ata Yssyk-Kölüň demirgazyk kenaryndaky iň uly şäherdir. Ol kölüň demirgazyk kenarynyň takmynan orta böleginde, Bişkekden 250 kilometr uzaklykda ýerleşýär. Tomus paslynda bu ýere hemişe köp sanly syýahatçy gelip, golaýdaky şypahanalarda we dynç alyş merkezlerinde ýerleşipdir. Çolpon-Atada kölüň kenarynda ýerleşýän iki prezident rezidensiýasynyň biri hem bar. Sowet döwründe türgenler bu ýere belentlik şertlerinde türgenleşmek üçin gelipdirler. Tomusda bu ýere henizem köp sanly dynç alyjy gelýändigine garamazdan, sebit beýleki syýahatçylyk merkezleri bilen bäsleşmekde yzda galandygy sebäpli öňki özüne çekijiligini birneme ýitiripdir. Häzirki wagtda bu ýere gelýän dynç alyjylaryň köpüsini serhetden geçip gelýän Gazagystanyň Almaty şäheriniň gurply ýaşaýjylary düzýär.

Karakol Gyrgyzystanyň gündogarynda, belent Týan-Şan daglarynyň eteginde ýerleşýän özüne çekiji şäherdir. Bu ýerde haýran galdyryjy tebigy gözellikleri synlap, gyrgyz halkynyň baý medeniýeti bilen tanyşyp hem-de özboluşly binagärlik ýadygärliklerinde saklanyp galan köp asyrlyk taryhy öwrenip bilersiňiz. Karakol işjeň syýahaty halaýanlar üçin ajaýyp ýerdir. Lyža ýollary, gyzgyn çeşmeler we meşhur Yssyk-Köl şäherden bary-ýogy birnäçe minutlyk ýol uzaklykda ýerleşýär. Bu ýolbeletde Karakolyň esasy gözel ýerleri we hökman dadyp görmeli ýerli tagamlary barada gürrüň bereris.

Naryn — belent we kert gaýalaryň arasynda, çalt akýan Naryn derýasynyň iki kenarynda uzalyp gidýän inçe şäherdir. Şäherde henizem harby baza we Torugartdaky gümrük nokadynyň baş edarasy ýerleşýär. Şonuň üçin şäheriň üstünden seredýän depelerde çadyr gurmak gadagandyr. Naryn esasan Kaşgara barýan we ol ýerden gaýdýan syýahatçylaryň ýol ugrunda düşleýän ýeri hökmünde tanalýar. Gynansak-da, Günbatarda neşir edilen köp sanly ýolbeletde şäher barada oňyn bolmadyk pikirler aýdylýar. Emma sebit pyýada gezelençleri üçin köp mümkinçilikleri hödürleýär. Hytaýa barýan ýoluňyzda bu ýerden howlukman geçseňiz, Naryn Merkezi Týan-Şanyň tebigaty bozulmadyk we heniz kän tanalmaýan bu sebitini öwrenmek üçin amatly başlangyç nokady bolup biler.

Oş Gyrgyzystanyň ululygy boýunça ikinji şäheridir. Rowaýatlara görä, onuň taryhy 3 000 ýyla golaýdyr. Arheologlar bu ýerden biziň eýýamymyzdan öňki V asyra degişli tapyndylary ýüze çykardylar. Şonuň üçin Oşuň «Rimden hem gadymydygy» barada köplenç aýdylýar. Şäheriň döreýşi bilen baglanyşykly birnäçe rowaýat bar. Olaryň käbirinde Oşuň Süleýman pygamber ýa-da Aleksandr Makedonly tarapyndan esaslandyrylandygy aýdylýar. Şäher şeýle beýik şahsyýetleriň biri tarapyndan esaslandyrylmadyk hem bolsa, soňra Beýik Ýüpek ýoly diýlip tanalan gadymy söwda ýollarynyň çatrygynda ýerleşmegi onuň iri ilatly merkeze öwrülmegini diýen ýaly gutulgysyz edipdir. X–XII asyrlarda Oş Fergana jülgesiniň ululygy boýunça üçünji şäheri bolupdyr. 1762-nji ýylda ol Kokand hanlygynyň düzümine goşulyp, hanlygyň alty esasy söwda merkeziniň birine öwrülipdir. XIX asyrda Russiýa imperiýasynyň düzümine goşulandan soň, şäher derýanyň çep kenaryna tarap giňäpdir we bu ýerde Ýewropa äheňindäki jaýlar gurlup başlanypdyr.

Talas — şol bir atdaky jülgede ýerleşýän, kän tanalmaýan şäherdir. Ol dag gerişleri arkaly Gyrgyzystanyň beýleki böleginden üzňe ýerleşýär. Bu ýere eltýän «iň aňsat» ýol üstaşyr wiza talap edilýän Gazagystanyň üstünden geçýär. Şeýle-de bolsa, Töö-Aşuu geçelgesinden geçip, Suusamyr düzlüginden soň Bişkek–Oş esasy ýolundan demirgazyga sowulmak arkaly hem jülgä baryp bolýar. Bu ýerler Manasyň mekany hökmünde tanalýar we rowaýaty gahrymanyň doglan ýeri hasaplanýar. Onuň aramgähi şäherden birnäçe kilometr uzaklykda ýerleşýär. Aramgähiň çäginde «Manas» eposynyň taryhyna bagyşlanan muzeý hem bar. Onuň ýokarsynda garawullar tarapyndan jülgäni goramak maksady bilen gözegçilik nokady hökmünde ulanylan depe ýerleşýär. Arheologlar bu ýerde birnäçe gyzykly açyş etdiler. Görnüşine görä, bu depe adam eli bilen döredilen bolmagy mümkin. Eger bu hakykatdan şeýle bolsa, ol öz döwri üçin örän uly üstünlikdir.

Taş-Rabat XV asyrda Merkezi Aziýadan Hytaýa barýan gadymy söwda ýolunyň ugrunda gurlupdyr. Ol söwdagärleriň, ilçileriň, syýahatçylaryň we beýleki ýolagçylaryň dynç alýan ýeri bolup hyzmat edipdir. Taş-Rabat şol döwrüň Merkezi Aziýa binagärligine degişli iň uly daş desgadyr. Ol diňe bir ululygy we gurluşyk materiallary bilen däl, eýsem kämil simmetriýa esaslanýan özboluşly gurluş meýilnamasy bilen hem tapawutlanýar. Ilatly ýerlerden uzakda, el degrilmedik ýabany tebigatyň arasynda ýerleşýän kerwensaraý asyl durkuny saklap galan, äpet we elýeterli däl desga ýaly görünýär. Gadymy Taş-Rabat kerwensaraýy deňiz derejesinden takmynan 3 500 metr belentlikde ýerleşýär. Ol Bişkekden 520 kilometr, Naryndan 125 kilometr ýa-da takmynan 1,5 sagatlyk ýol, asfalt ýoluň gutarýan ýerinden 17 kilometr uzaklykda — heläkçilik ýagdaýlary üçin niýetlenen uçuş-gonuş zolagynyň aňyrsynda — hem-de Torugartdaky Hytaý serhedinden 90 kilometr ýa-da takmynan 1,5 sagatlyk ýol uzaklykda ýerleşýär. Awtorlaryň biriniň pikirine görä, Taş-Rabat Ýüpek ýolunyň iň gowy saklanyp galan ýadygärligi bolmagy ähtimal. Şeýle hem «başga hiç bir ýadygärlik özüniň ilkibaşdaky ruhuny we ýagdaýyny şeýle derejede saklap galmandyr».