Täjigistan

Duşanbe Täjigistanyň paýtagty we iň uly şäheridir. Şäheriň ady pars dilinden terjime edilende «duşenbe» diýmegi aňladýar, sebäbi ol duşenbe güni geçirilýän bazaryň ýerleşen ýerinde gurlupdyr. Duşanbe asyrlaryň dowamynda kiçijik oba bolup galypdyr. Emma bolşewikler rewolýusiýasyndan we Gyzyl Goşunyň Merkezi Aziýany basyp almagyndan soň, ol täze döredilen Täjik Awtonom Sowet Sosialistik Respublikasynyň, soňra bolsa Täjik Sowet Sosialistik Respublikasynyň paýtagtyna öwrülipdir. Sowet häkimiýeti döwründe Duşanbe çalt ösüp, şäherde köp sanly senagat kärhanalary we medeni edaralar döredilipdir. Sowet Soýuzynyň beýleki sebitlerinden, esasan, rus dilli işçileriň gelmegi netijesinde şäheriň ilaty köpmilletli bolupdyr. Şol döwürde Duşanbe asuda we gülläp ösýän şäher bolup, häzirki wagtda onuň ilaty takmynan 850 000 adama ýetýär. 1990-njy ýyllarda sowet meýilnamalaýyn ykdysadyýetiniň dargamagy we 1992–1997-nji ýyllardaky Täjigistanyň raýatlyk urşy sebäpli Duşanbe pese düşüp, onuň ýaşaýjylarynyň durmuş derejesi ýaramazlaşypdyr. Şol döwürde ruslaryň we beýleki milli azlyklaryň aglabasy ýurtdan gidipdir. Emma soňky onýyllygyň dowamynda şäher hakyky täzeden ösüş döwrüni başdan geçirdi we öňküsinden-de abadan hem-de gözel şähere öwrüldi. Infrastrukturasynyň esasy bölegi täzeden guruldy: köçelere täze asfalt düşeldi we olar abadanlaşdyryldy, elektrik energiýasy, suw hem-de gaz üpjünçiligi bolsa bökdençsiz ýola goýuldy. Häzirki wagtda şäherde täze, döwrebap myhmanhanalara we banklara, internet-kafelere, harytlaryň giň görnüşi hödürlenýän supermarketlere hem-de döwrebap ýaşaýyş jaýlaryna ýygy-ýygydan duş gelmek bolýar. Şäher merkezinde halkara aşhanasynyň ähli görnüşlerini diýen ýaly tapmak mümkin. Bu ýerde elýeterli bahadan hödürlenýän hakyky özbek we Merkezi Aziýa tagamlaryndan başlap, ýokary hilli Ýewropa, Aziýa hem-de Amerikan tagamlaryna çenli giň saýlaw bar. Häzirki zaman Duşanbe hakyky «bag-şäherdir». Uly çynarlar we derekler bilen gurşalan giň şaýollary hem-de asuda köçeleri tomsuň yssy günlerinde gök öwüsýän oazisi ýada salýar. Şäheriň dürli ýerlerinde uly seýilgähler ýerleşýär. Olar uly we kiçi kanallaryň hem-de suw akabalarynyň giň ulgamy arkaly suwarylýar. Şäherde bir ýyldyzlydan bäş ýyldyzla çenli dürli derejedäki myhmanhanalar hödürlenýär. Olaryň arasynda gadymy binalarda ýerleşýän asuda myhman öýleri, şeýle hem Radisson we Hyatt ýaly halkara myhmanhana ulgamlaryna degişli döwrebap işewürlik myhmanhanalary bar.

Täjigistanda ýerleşýän Istarawşan dünýäniň iň gadymy şäherleriniň biridir. Şäher 2002-nji ýylda özüniň 2 500 ýyllygyny belläp geçdi. Takmynan 65 000 ilaty bolan Istarawşan Duşanbe bilen sebitiň merkezi Hojandy birleşdirýän ýoluň ugrunda strategik taýdan amatly ýerde ýerleşýär. Özüniň uzak taryhynyň dowamynda Istarawşan sansyz hökümdarlaryň we imperiýalaryň gülläp ösmegine hem-de pese düşmegine şaýat bolupdyr. Olaryň her biri şäheriň häzirki wagtda däp-dessurlara baý we kynçylyklara durnukly şäher hökmünde kemala gelmegine öz goşandyny goşupdyr. Täjigistanyň demirgazygynda, Türküstan dag gerşiniň eteginde ýerleşýän şäher deňiz derejesinden takmynan 1 000 metr belentlikde ýerleşýär. Bu ýerde howa ýumşak bolup, gyşy garly, tomsy bolsa gurak we salkyndyr. Sebit demirgazykda we günbatarda Özbegistan, gündogarda Gonçi etraby, günorta-gündogarda Gyrgyzystan, günortada bolsa Täjigistanyň Aýni etraby bilen serhetleşýär. Şäher ilkinji gezek biziň eýýamymyzdan öňki VI–V asyrlarda pars patyşasy Kir tarapyndan esaslandyrylypdyr. Ilkibaşda ol Kiriň adyndan gelip çykýan Kiropol ady bilen tanalypdyr. Şäheriň irki ösüşi belli bir derejede sebitde hünärmentçiligiň we söwdanyň ösmegi bilen baglanyşykly bolupdyr. Aleksandr Makedonly biziň eýýamymyzdan öňki IV asyrda Merkezi Aziýany basyp alan döwründe Kiropol eýýäm uly we berk galaly şäher bolupdyr. Aleksandr Makedonly hut Kiropolyň şäher diwarlarynyň ýanynda ilkinji gezek ýaralanypdyr.

Hojand şäheriniň ady dürli çeşmelerde Khujand, Khudzhand, Khojand ýa-da Khodjent görnüşlerinde hem ýazylýar. Şäher 1939-njy ýyla çenli Hojent, 1992-nji ýyla çenli bolsa Leninabad (Leninobod) diýlip atlandyrylypdyr. Ol Täjigistanyň ululygy boýunça ikinji şäheridir. Hojand Fergana jülgesiniň başlanýan ýerinde, Syrderýa derýasynyň iki kenarynda ýerleşýär. Şäheriň ilaty takmynan 150 000 adam bolup, bu görkeziji 1989-njy ýylda hasaba alnan 160 000 adamdan birneme azdyr. Hojand, şeýle hem, häzirki wagtda Sogd welaýaty diýlip atlandyrylýan Täjigistanyň iň demirgazyk welaýatynyň administratiw merkezidir. Şäher Fergana jülgesiniň dar günbatar çetinde strategik taýdan möhüm ýerde ýerleşýär we daş-töwereginiň aglaba bölegi Özbegistan bilen gurşalandyr. Hojand Täjigistanyň galan bölegi bilen Hojand–Duşanbe awtomobil ýoly arkaly birleşýär. Bu belent daglaryň üstünden geçýän çylşyrymly ýol ozal gyş aýlarynda ýapylýardy. 2009-njy ýyldaky maglumatlara görä, bu ýoly doly durkuny täzelemek we Hytaý kompaniýalary tarapyndan birnäçe täze tuneli gurmak işleri tamamlanmak tapgyryna golaýlapdyr.

Penjikent, Panjakent diýlip hem atlandyrylýan, Täjigistanyň iň demirgazyk-günbatarynda ýerleşýän häzirki zaman şäheridir. Ol Özbegistan bilen serhede golaý ýerde, Fan daglarynyň etegindäki giň jülgede ýerleşýär. Bu ýerde Merkezi Aziýanyň iň gadymy galalarynyň biri bolan gadymy sitadel hem bar. Onuň harabaçylyklary häzirki şäheriň üstünden seredýän belent tekizligiň üstünde ýerleşýär. Zerawşan derýasynyň jülgesiniň ugrunda strategik taýdan möhüm ýerde ýerleşýändigi sebäpli, bu sebit taryhyň ähli döwürlerinde uly ähmiýete eýe bolupdyr. Takmynan 35 000 ilaty bolan Penjikent sebitleýin söwda we ulag merkezidir. Özbegistanyň we Täjigistanyň iri merkezlerini birleşdirýän esasy ýol şäheriň içinden geçýär. Ýerli ýaşaýjylaryň aglabasy oba hojalygy we söwda bilen meşgullanýar. Penjikentiň ýerleşýän peslikleri örän hasylly ekerançylyk sebiti bolup, bu ýerde üzüm, pagta we dürli gök önümler ösdürilip ýetişdirilýär. Serhediň aňyrsynda ýerleşýän Samarkanda, Fan daglaryna we Fergana jülgesine golaýlygy sebäpli, bu sebit Täjigistanda daşary ýurtly syýahatçylaryň iň köp barýan ýerleriniň biridir. Şeýle hem ol bu sebitde pyýada gezelençlere we alpinizm syýahatlaryna başlamak üçin amatly nokatdyr. Şäheriň islendik ýerinden diýen ýaly günortada we gündogarda ýerleşýän Pamir-Alaý dag ulgamynyň ajaýyp hem-de gözel gerişlerini synlamak bolýar. Şäheriň esasy gözel ýerleriniň arasynda reňbe-reň bazar we gadymy Penjikent şäheriniň harabaçylyklary bar. Şäheriň golaýynda meşhur «Ýedi köl»; Muhammet Başoro ýaly yslam alymlarynyň mawzoleýleriniň ýerleşýän gözel Mazari-Şarif obasy; şeýle hem IX–X asyrlarda ýaşan meşhur şahyr we milli gahryman Rudakiniň dogduk obasy bolan Panjrut ýerleşýär.

Eger Fan daglary Täjigistanyň tebigy gözelliginiň merjeni bolsa, Ýedi köl olaryň gar bilen örtülen gaýalaryny bezeýän göwher monjukdyr. Haftkul we Marguzor kölleri diýlip hem tanalýan bu lowurdaýan köller Şing derýasynyň egrem-bugram jülgesinde ýerleşýär. Olary görmek miýesser eden her bir adam bu ajaýyp gözellige haýran galýar. Geň galdyryjy mawy suwlary we daş-töweregini gurşap alýan dag görnüşleri, aýratyn-da tomus aýlarynda, diýseň gözeldir. Ýedi köl Täjigistanyň iň syrly hem-de kän tanalmaýan gözel ýerleriniň biri bolmagynda galýar we bu ýere her ýyl deňeşdirilende az sanly syýahatçy gelýär.

Murgap — Täjigistanyň gündogaryndaky Daglyk Badahşan Awtonom welaýatynyň Murgap platosynda ýerleşýän, takmynan 4 000 ilatly kiçi dag şäheridir. Şäher onuň merkezinden geçip, sebiti Gyrgyzystan we Owganystan bilen birleşdirýän Pamir awtomobil ýolunyň hem-de Kulma geçelgesiniň üsti bilen Täjigistany Hytaý bilen birleşdirýän esasy ýoluň çatrygynda ýerleşýär. Strategik taýdan amatly ýerde ýerleşýändigi sebäpli, Murgap sowet döwründe harby daýanç nokady hökmünde gurlupdyr. Häzirki wagtda ol möhüm ulag merkezi hem-de Daglyk Badahşanyň gündogar bölegindäki iň uly şäherdir. Şäheriň ilatynyň aglabasyny etniki gyrgyzlar düzýär, emma olar täjik ýaşaýyş jaýlaryna has mahsus bolan öýlerde ýaşaýarlar. Soňky ýyllarda Murgap möhüm syýahatçylyk merkezine öwrüldi. Ol jemgyýetçilik esasly syýahatçylyk ulgamyny hem öz içine alýan syýahatçylyk infrastrukturasynyň bar bolan Täjigistandaky az sanly ýerleriň biridir.