Gazagystan

Almaty Gazagystanyň günorta-gündogarynda ýerleşýär. Şäheriň ilaty takmynan 1,5 million adamdan ybaratdyr. Paýtagt derejesini ýitirendigine garamazdan, Almaty Merkezi Aziýanyň iň iri maliýe, ykdysady we medeni merkezleriniň biri bolmagynda galýar. Bu ýerde köp sanly işewürlik merkezleri, teatrlar, muzeýler, çeperçilik galereýalary, sergi zallary we döwrebap dynç alyş merkezleri ýerleşýär. Olaryň arasynda iň täze tehnologiýalar bilen enjamlaşdyrylan kinoteatrlar, kazinolar, gijeki klublar, seýilgähler, restoranlar we kafeler bar. Almaty 1929–1998-nji ýyllarda Gazagystanyň paýtagty bolupdyr. Zailiý Alatau daglarynyň eteginde ýerleşýän bu şäher Gazagystanyň iň owadan şäherleriniň biri hasaplanýar.

Aktau Gazagystanyň günorta-günbataryndaky çöllük Mangystau sebitiniň administratiw merkezidir. Hazar deňziniň kenarynda ýerleşýän bu port şäheri Gazagystanyň nebit-gaz senagatynyň merkezi we Mangystau boýunça başdan geçirmeli syýahatlaryň başlangyç nokadydyr. Aktau XX asyryň ortalarynda golaýdaky baý uran känleriniň ýüze çykarylmagy sebäpli önelgesiz ýerde esaslandyrylypdyr. Şondan bäri ol janly we döwrebap şähere öwrülipdir.

Aktöbe senagat şäheridir. Onuň Ural daglarynyň günorta çetinden günortada, Ýewropanyň iň gündogar burçunda ýerleşmegi ilkinji seredişde aýratyn täsir galdyrmazlygy mümkin. Ýewropanyň takyk araçäkleri barada geograflaryň ählisi bir pikirde däl. Emma giňden ýaýran garaýşa görä, bu araçäk Gazagystanyň çäginde Aktöbeden Emba derýasyna çenli uzalýar. Soňra ol günbatara, Hazar deňzine tarap dowam edip, Gara deňze barýan ugrunda Azerbaýjanyň, Ermenistanyň we Gruziýanyň üstünden geçýär.

1997-nji ýyldan bäri Gazagystan Respublikasynyň paýtagty bolan Astana Işim derýasynyň gözel kenarynda ýerleşýär. Akmolinsk şäheri 1862-nji ýylda munisipal şäher derejesine eýe bolupdyr. Şäher uzak wagtlap öz ýarmarkalary bilen meşhur bolup, bu ýere Gazagystanyň ähli sebitlerinden, Russiýadan we Merkezi Aziýa ýurtlaryndan söwdagärler gelipdirler. Tarp ýerleri özleşdirmek işleri başlanandan soň, şäheriň ady Selinograd diýlip üýtgedilipdir we ol oba hojalyk sebitiniň adaty administratiw merkezine öwrülipdir. Paýtagt derejesini alan pursadyndan bäri şäheriň keşbi düýpgöter özgerdi. Paýtagtda işleýän binagärler we gurluşykçylar döwrebap dizaýny gündogar öwüşgini bilen sazlaşykly utgaşdyrýan ajaýyp binagärlik toplumlaryny döredýärler. Baýterek diňi şäheriň nyşanyna we onuň esasy tanadyş alamatyna öwrüldi. Desganyň beýikligi 105 metrdir. 97 metr belentlikde şäheriň giň panoramasyny synlamaga mümkinçilik berýän syn ediş meýdançasy ýerleşýär. 97 sany tötänden saýlanmandyr: ol paýtagtyň Almatydan Astana geçirilen ýylyny alamatlandyrýar. Baýterek diňinde çeperçilik galereýasy, uly akwarium we restoran hem ýerleşýär.

Sowet döwründe Gurýew diýlip atlandyrylan Atyrau Gazagystanyň şäheri we Atyrau welaýatynyň administratiw merkezidir. Ol Almatydan 2 700 kilometr günbatarda, Russiýanyň Astrahan şäherinden bolsa 350 kilometr gündogarda ýerleşýär. Şäheriň adynyň beýleki transliterasiýa görnüşlerine Aterau, Atirau, Atyraw, Atiraw we Atirau degişlidir. Häzirki zaman Atyrau şäheri nebit çykaryjy we balykçylyk senagaty bilen tanalýar. 2007-nji ýylyň maglumatlaryna görä, şäheriň ilaty 154 100 adam bolupdyr. Deňeşdirmek üçin, 1999-njy ýylyň ilat ýazuwynda bu görkeziji 142 500 adama deň bolupdyr. Ilatyň 90%-ini etniki gazaklar düzüpdir, öň bu görkeziji 80% bolupdyr. Galan bölegini esasan ruslar, şeýle hem tatarlar, ukrainler we beýleki etnik toparlaryň wekilleri düzüpdir. 2006-njy ýylyň oktýabr aýyndan bäri şäheriň häkimi wezipesini Salimžan Nakpaýew eýeleýär.

Şymkent Gazagystanyň günortasynda ýerleşýän iri şäher we ýurduň ilaty iň köp şäher merkezleriniň biridir. Gazagystanyň iň uly aglomerasiýalarynyň birine eýe bolan şäher Türküstan–Sibir demir ýolunyň möhüm çatrygy, belli medeni merkez hem-de halkara howa menziliniň ýerleşýän ýeridir. Şymkent Almatydan takmynan 690 kilometr günbatarda, Özbegistanyň Daşkent şäherinden bolsa 120 kilometr demirgazykda ýerleşýär. Şymkent XII asyrda Ýüpek ýolunyň ugrunda, ondan 10 kilometr gündogarda ýerleşýän gadymy Saýram şäherine hyzmat edýän kerwensaraý hökmünde esaslandyrylypdyr. Wagtyň geçmegi bilen ol çarwa we oturymly ilatyň arasynda söwda alnyp barylýan möhüm merkeze öwrülipdir. Asyrlaryň dowamynda şäher çozuşlaryň we harby çaknyşyklaryň netijesinde birnäçe gezek weýran edilipdir. Bir wagtlar Kokand hanlygynyň düzüminde bolan Şymkent 1810-njy ýylda Buhara emirliginiň gözegçiligine geçipdir, 1864-nji ýylda bolsa Russiýa imperiýasy tarapyndan basylyp alnypdyr. Şäheriň ady 1914-nji ýylda Çernýaýew, 1924-nji ýylda bolsa Çimkent diýlip üýtgedilipdir.

Nejis bezegler, nagyşly gümmezler we reňkli maýolika plitalary adamy haýrana goýýar. 1 500 ýyllyk taryhy bolan Türküstan meşhur sopuçylyk şeýhi, görnükli şahyr we ynsanperwer Hoja Ahmet Ýasawynyň wagyz-nesihatlary arkaly şöhrat gazanypdyr. Hazret Soltan ady bilen hem tanalýan Ýasawynyň döwründe şäher Ýasy diýlip atlandyrylypdyr. Ýasawynyň esaslandyran dini okuw mekdebi goňşy şäherlerden we Gazagystanyň uzak sähralaryndan bilim almaga höwesli adamlary özüne çekipdir. Netijede, şäher Gazagystanyň iň möhüm bilim we magaryf merkezleriniň birine öwrülipdir. Beýik Ýasawynyň mazarynyň töwereginde emele gelen ýadygärlikler toplumy Merkezi Aziýanyň iň köp zyýarat edilýän mukaddes ýerleriniň biri bolupdyr. XIV asyryň ahyrynda Türküstanda özboluşly binagärlik desgasy peýda bolupdyr. Beýik Teýmirleňiň buýrugy boýunça gurlan Hoja Ahmet Ýasawynyň kümmeti uly toplumyň merkezine öwrülipdir. Musulman dünýäsinde bu kümmet «ikinji Mekge» diýlip hasaplanýar. Ençeme taryhy betbagtçylyklary başdan geçirip, dikeldiş işlerinden soň ýakynda täzeden açylan äpet binanyň beýikligi takmynan 40 metrdir. Kümmet köşklerden we ybadathanalardan ybarat ajaýyp toplum bolup, onda 30-dan gowrak otag we zal bar. Esasy gümmeziň diametri 22 metre ýetýär. Onuň nepis bezegleri, nagyşly potolok arkalary we reňkli maýolika mozaikalary haýran galdyrýar. Gazak hanlarynyň üsti ýapyk kabulhanasy bolup hyzmat eden merkezi zalynda özboluşly muzeý-panteon döredilipdir. Onuň sergisiniň iň gymmatly ýadygärligi — tutuş musulman Gündogaryndaky guýma usuly bilen ýasalan iň uly suw gaby bolan Taýgazandyr. Ol ýedi metalyň garyndysyndan ýasalypdyr. Azret Soltan taryhy-medeni goraghanasynyň düzümine Türküstan we Kultöbe gadymy şäher ýerleri, nekropol, XV–XVII asyrlara degişli kümmetler, XIX asyrda gurlan Juma metjidi, XII asyra degişli dikeldilen Uly Hilwet, dini däp-dessurlary berjaý etmek we doga okamak üçin niýetlenen XIV asyr çilhanasy, XVII–XIX asyrlara degişli hammam, şeýle hem XVIII–XIX asyrlaryň derwezeleri bolan XIX asyra degişli ilkibaşdaky gala diwarynyň bir bölegi girýär. Günorta Gazagystan welaýatyndaky 802 taryhy-medeni ýadygärligiň 528-si arheologik, 42-si taryhy, 226-sy bolsa binagärlik ýadygärligidir.